موز یکی از مهمترین میوههای تجاری جهان است و در بسیاری از کشورهای گرمسیری و نیمهگرمسیری کشت میشود. این میوه نهتنها بخش بزرگی از تقاضای مصرفکننده را در بازار داخلی تأمین میکند، بلکه بخش عمدهای از تجارت جهانی محصولات تازه را تشکیل میدهد. تقریباً همه مناطق گرمسیری جهان، از آسیای جنوبشرقی گرفته تا آمریکای لاتین و آفریقا، موز کشت میکنند، و بیش از ۱۰۰ کشور در تولید آن نقش دارند.
بزرگترین کشورهای تولیدکننده موز
طبق آمارهای بهروز، بیشترین تولید موز در جهان متعلق به کشورهای زیر است:
- هند: بزرگترین تولیدکننده موز در جهان با تولید بیش از حدود ۳۰ تا ۳۳ میلیون تن در سال. موز در هند نقش مهمی در رژیم غذایی روزانه دارد و بخش زیادی از تولید برای مصرف داخلی استفاده میشود.
- چین: دومین کشور بزرگ در تولید موز با حدود ۱۲ میلیون تن در سال.
- اندونزی: از تولیدکنندگان اصلی در آسیای جنوبشرق است و حدود ۷٫۷ تا ۸٫۹ میلیون تن موز در سال تولید میکند.
- برزیل: یکی از تولیدکنندگان مهم در آمریکای جنوبی با حدود ۶٫۸ تا ۷ میلیون تن در سال.
- اکوادور: در کنار نقش بزرگ در صادرات، تولید آن حدود ۶٫۵ تا ۶٫۶ میلیون تن در سال است.
- فیلیپین: تولید سالانه آن حدود ۵٫۷ تا ۶٫۴ میلیون تن موز است.
- کشورهای دیگر: کشورهای مانند گواتمالا، آنگولا، تانزانیا و کلمبیا نیز در فهرست ۱۰ تولیدکننده برتر قرار دارند.
این آمار نشان میدهد که آسیا حدود نیمی از تولید جهانی موز را در اختیار دارد و کشورهایی مثل هند و چین نقش بسیار بزرگی در عرضه جهانی دارند.
بزرگترین صادرکنندگان موز در جهان
در بازار جهانی صادرات موز، وضعیت تفاوت چشمگیری با رتبهبندی تولید دارد:
- اکوادور: بزرگترین صادرکننده موز در جهان است و بیش از ۶٫۵ میلیون تن موز را در سال به بازارهای جهانی میفرستد، حدود یک چهارم کل صادرات جهانی در اختیار این کشور است.
- فیلیپین: دومین صادرکننده بزرگ با بیش از ۲٫۴ میلیون تن در سال که عمدتاً به کشورهای آسیایی ارسال میشود.
- کاستاریکا: با حدود ۲٫۲ میلیون تن در سال در رتبه سوم صادرات جهانی قرار دارد.
- کلمبیا: حدود ۲ میلیون تن در سال به بازارهای آمریکا و اروپا صادر میکند.
- گواتمالا: صادرات سالانه آن در حدود ۱٫۷ تا ۱٫۸ میلیون تن است.
علاوه بر این کشورهای درجه اول، کشورهایی مثل هند، ویتنام، غنا، مکزیک و کشورهای آفریقایی نیز سهم قابلتوجهی در ارزش صادرات جهانی دارند، اگرچه حجمشان کمتر از پنج صادرکننده اول است.
چرا تولیدکنندگان بزرگ موز همیشه صادرکنندگان بزرگ نیستند؟
شاید پرسشی طبیعی باشد که چرا کشورهایی مانند هند و چین که در صدر جدول تولید قرار دارند، وارد جمع صادرکنندگان بزرگ نمیشوند:
- مصرف داخلی بسیار بالا: این کشورها جمعیت عظیمی دارند و بخش عمدهی تولید صرف نیازهای داخلی میشود، بنابراین برای صادرات محصول زیادی باقی نمیماند.
- اولویت تأمین امنیت غذایی: بسیاری از سیاستهای کشاورزی در این کشورها بر تأمین نیاز غذایی مردم تمرکز دارد تا حرکت به سمت بازارهای جهانی.
- زیرساختهای لجستیک و پس از برداشت: صادرات موز نیازمند نگهداری دقیق، زنجیره سرد و حملونقل سریع است تا موزها هنگام رسیدن به مقصد کیفیت خود را از دست ندهند. در غیاب چنین زیرساختهایی، صادرات دشوارتر میشود.
- رقابت جهانی: کشورهای صادرکننده اصلی مثل اکوادور، کاستاریکا و گواتمالا مزیتهایی مانند هزینهی تولید پایین، دسترسی به بنادر بزرگ و سیستمهای تخصصی صادرات دارند که باعث میشود در بازار جهانی پیشتاز باشند.
نقش و وضعیت موز در ایران
در ایران، موز نیز کشت میشود، ولی بهدلایل اقلیمی و ساختاری سهم تولید داخلی نسبت به نیاز بازار محدود است. عمده موز ایران در استانهای جنوبی و گرمسیری مثل هرمزگان، سیستان و بلوچستان، و بخشهایی از خوزستان کشت میشود.
- میزان تولید: تولید موز در ایران حدود ۱۰۰ هزار تا ۱۵۰ هزار تن در سال برآورد میشود که بسیار کمتر از کشورهای تولیدکنندهی بزرگ است.
- نیاز به واردات: بهدلیل تقاضای بالای داخلی و محدودیت تولید، بخش بزرگی از نیاز کشور به موز از طریق واردات تأمین میشود.
چالشهای جهانی و روندهای آتی
آمارهای اخیر و گزارشهای علمی نشان میدهند که تغییرات اقلیمی و بیماریها تهدیدی جدی برای صنعت موز هستند. افزایش دما، بارشهای نامنظم و شیوع بیماریهای قارچی مانند Tropical Race 4 میتواند بخشهای بزرگی از سطح زیر کشت موز را در آمریکای لاتین و کارائیب کماثر کند، مناطقی که حدود ۸۰٪ صادرات جهانی را تأمین میکنند.